Arc Flash คืออะไร?
Arc Flash คือ ปรากฏการณ์ที่กระแสไฟฟ้าไหลผ่านช่องว่างของอากาศระหว่างตัวนำไฟฟ้า จนเกิดเป็นไฟอาร์คที่มีพลังงานและความร้อนสูง ซึ่งอาจส่งผลให้เกิดความเสียหายต่อระบบไฟฟ้า รวมถึงทำให้วัสดุ เสื้อผ้า หรือผิวหนังของผู้ที่อยู่ใกล้บริเวณไหม้เสียหายได้ ความร้อนและพลังงานที่ปล่อยออกมาจาก Arc Flash สามารถก่อให้เกิดอันตรายรุนแรง โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ใกล้จุดเกิดเหตุ หากไม่มีการสวมใส่อุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสม อาจได้รับบาดเจ็บรุนแรงหรือเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
สามารถแบ่งระดับความรุนแรงของ Arc Flash ได้ดังนี้
- 0-1.2 Cal/cm2 ระดับอันตรายต่ำ
- 1.2-4 Cal/cm2 ระดับอันตรายปานกลาง
- 4-8 Cal/cm2 ระดับอันตรายสูง
- 8-25 Cal/cm2 ระดับอันตรายสูงมาก
- 25-40 Cal/cm2 อันตรายร้ายแรงสูงสุด
หลายคนสับสนระหว่าง Arc Flash กับไฟฟ้าช็อต ทั้ง 2 เหตุการณ์นี้แตกต่างกัน โดยไฟฟ้าช็อต คือ กระแสไฟฟ้าที่รั่วไหล และไหลผ่านเข้าสู่ร่างกาย ส่วน Arc Flash คือ การระเบิดของพลังงานความร้อนและแรงดัน มีความรุนแรงและครอบคลุมพื้นที่กว้างกว่า
สาเหตุที่ทำให้เกิด Arc Flash ตู้ไฟฟ้า
อาร์กไฟฟ้าไม่ได้เกิดขึ้นจากความผิดพลาดครั้งเดียว แต่เป็นผลพวงจากการสะสมของปัจจัยเสี่ยงหลายอย่าง เมื่อเข้าใจต้นตอของปัญหาแล้ว ก็จะสามารถป้องกันได้อย่างตรงจุดมากขึ้น
1. ไฟฟ้าลัดวงจรภายในตู้
หากอุปกรณ์ภายในตู้คอนโทรลไฟฟ้า เช่น เบรกเกอร์ สวิตช์ รีเลย์ หรือจุดต่อภายในตู้เกิดลัดวงจร จะทำให้เกิดอาร์กไฟฟ้าและปลดปล่อยพลังงานออกมาอย่างรวดเร็ว จนสามารถมองเห็นเป็นประกายไฟได้
2. ฉนวนสายไฟเสื่อมสภาพ
สายไฟหรือฉนวนที่เก่า แตก และเสียหาย อาจทำให้ส่วนที่เป็นตัวนำสัมผัสกันหรือเข้าใกล้กันมากเกินไป จนนำไปสู่การลัดวงจรและเกิด Arc Flash ไฟฟ้าได้
3. เครื่องมือหรือวัตถุสัมผัสส่วนที่มีไฟ
การทำงานผิดพลาดของช่างก็เป็นสาเหตุสำคัญ เช่น เผลอทำเครื่องมือโลหะตกหล่นลงบนบัสบาร์ หรือถอดสายไฟออกผิดเฟสขณะที่ระบบยังจ่ายไฟอยู่ อาจทำให้เกิดลัดวงจรอย่างฉับพลัน
4. ความผิดพลาดของการออกแบบระบบ
การออกแบบหรือติดตั้งที่ไม่เป็นไปตามมาตรฐาน ทำให้ระบบไฟฟ้าเกิดการขัดข้องระหว่างใช้งาน ตู้คอนโทรลไฟฟ้าที่ไม่มีช่องระบายอากาศเพียงพอหรือใช้ขนาดสายไฟไม่ตรงพิกัด จะมีความร้อนเกินปกติและเร่งให้อุปกรณ์เสื่อมสภาพเร็วยิ่งขึ้น
ผลกระทบของ Arc Flash มีอะไรบ้าง?
ปัญหา Arc Flash คือ เหตุการณ์ที่ไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยครั้งมากนัก แต่เมื่อมีความผิดพลาดที่ทำให้เกิดไฟอาร์คขึ้นมาแล้ว จะส่งกระทบที่ค่อนข้างรุนแรงกว่าปัญหาระบบไฟฟ้าแบบอื่น ๆ ไม่ว่าจะเป็น
- เกิดความร้อนสูงมาก อุณหภูมิจาก Arc Flash อาจสูงประมาณ 20,000°C ซึ่งสามารถทำให้ผิวหนังไหม้และเกิดบาดแผลรุนแรงได้
- เกิดแรงระเบิดและแรงกระแทก การขยายตัวของอากาศอย่างรวดเร็วอาจทำให้อุปกรณ์ไฟฟ้าแตกกระจาย เศษวัสดุที่พุ่งออกมาอาจทำให้เกิดแผลฉีกขาด กระดูกหัก หรือบาดเจ็บ
- ส่งผลกระทบต่อดวงตา แสงที่สว่างจ้าจาก Arc Flash อาจทำให้ตาพร่าหรือสูญเสียการมองเห็นชั่วคราว รวมถึงมีความเสี่ยงจากเศษวัสดุที่กระเด็นเข้าดวงตา
- เสียงดังเป็นอันตรายต่อการได้ยิน เหตุการณ์ Arc Flash อาจก่อให้เกิดเสียงดังมากกว่า 140 เดซิเบล ซึ่งสามารถทำให้หูอื้อหรือเกิดความเสียหายต่อการได้ยินได้
- เสี่ยงต่อการถูกไฟฟ้าดูด นอกจากความร้อนและแรงระเบิดแล้ว การสัมผัสกับพลังงานไฟฟ้าโดยตรง ทำให้ได้รับบาดเจ็บรุนแรงหรืออาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
- ความเสียหายต่ออุปกรณ์ ตู้ MDB ทั้งตู้ต้องเปลี่ยนใหม่ เบรกเกอร์และสายไฟไหม้เสียหาย ไฟดับทั้งโรงงาน กระบวนการผลิตหยุดชะงัก
แนวทาง PM ระบบไฟฟ้าเพื่อลดความเสี่ยง Arc Flash
การทำ Preventive Maintenance หรือ การบำรุงรักษาเชิงป้องกันอย่างเป็นระบบ ช่วยให้เรามีโอกาสพบจุดที่อาจเกิดความผิดปกติกับระบบไฟฟ้า และรีบแก้ไขก่อนเกิดปัญหาได้ โดยส่วนมากแล้วจุดที่นิยมตรวจสอบและบำรุงรักษา ได้แก่
- ตรวจสภาพตู้ MDB และตู้ไฟ ว่ามีรอยไหม้ รอยแตก ความชื้น ฝุ่น หรือสิ่งแปลกปลอมหรือไม่
- ตรวจจุดต่อและขั้วสายไฟ เพื่อหาจุดที่หลวม ร้อน หรือมีร่องรอยผิดปกติ
- ตรวจสภาพเบรกเกอร์ ทั้งการทำงาน กลไก และสภาพภายนอก
- ตรวจสายไฟและฉนวน ว่ามีการแตกร้าว แข็งกรอบ หรือเสื่อมสภาพหรือไม่
- ตรวจอุณหภูมิผิดปกติ เช่น การใช้กล้อง Thermal Imaging ตรวจหาจุดร้อนโดยไม่ต้องสัมผัสอุปกรณ์โดยตรง
- ตรวจความสะอาดภายในตู้ ลดฝุ่น ความชื้น หรือสิ่งแปลกปลอมที่อาจกระทบฉนวน
- ทดสอบอุปกรณ์ป้องกัน เพื่อให้มั่นใจว่าเบรกเกอร์และ Relay สามารถตัดวงจรตามที่ออกแบบไว้
- บันทึกผลตรวจเป็นประวัติ เพื่อเปรียบเทียบแนวโน้มความผิดปกติในแต่ละรอบ
อ่านบทความเพิ่มเติม: เช็กให้ชัวร์! PM ตู้ควบคุมไฟฟ้า MDB ต้องตรวจสอบอะไรบ้าง? ความถี่แค่ไหนถึงปลอดภัย?
วิธีป้องกันการเกิด Arc Flash
วิธีการหลัก ๆ ในการป้องกัน Arc Flash คือ การทำ PM ระบบไฟฟ้าอย่างสม่ำเสมอ แต่นอกจากวิธีนี้แล้ว ก็ยังมีอีกหลายแนวทางที่สามารถเอาไปปรับใช้ได้ เช่น
- สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) ที่เหมาะสม เพื่อช่วยลดความรุนแรงของอันตรายหากเกิด Arc Flash ระหว่างปฏิบัติงาน
- ปฏิบัติตามขั้นตอนความปลอดภัยอย่างเคร่งครัด ไม่ข้ามหรือละเลยขั้นตอนที่กำหนด โดยเฉพาะเมื่อต้องทำงานกับอุปกรณ์หรือระบบไฟฟ้า
- ตรวจสอบและบำรุงรักษาอุปกรณ์ไฟฟ้าเป็นประจำ หากพบความผิดปกติหรือความเสียหาย แม้เป็นเพียงจุดเล็ก ๆ ควรรีบตรวจสอบและดำเนินการแก้ไข
- ให้ความรู้และฝึกอบรมพนักงานอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้เข้าใจอันตรายจาก Arc Flash รวมถึงวิธีปฏิบัติงานและใช้อุปกรณ์ไฟฟ้าอย่างปลอดภัย
ตรวจสอบระบบไฟฟ้าอย่างสม่ำเสมอ ลดโอกาสเกิด Arc Flash
Arc Flash คือ อันตรายจากอาร์กไฟฟ้าที่สามารถปลดปล่อยความร้อน แสง และแรงกระแทกออกมาอย่างรุนแรง โดยพื้นที่สำคัญอย่างตู้ MDB, Switchgear, หม้อแปลง และห้องไฟฟ้าเป็นจุดที่ควรได้รับการตรวจสอบและดูแลอย่างสม่ำเสมอ
แนวทางในการป้องกันการเกิด Arc Flash นอกจากการสวมอุปกรณ์ป้องกัน และทำ PM ระบบไฟฟ้าอย่างสม่ำเสมอแล้ว สิ่งที่จะช่วยลดโอกาสในการเกิดไฟอาร์คได้ดีที่สุด คือ การให้ความสำคัญกับการออกแบบระบบไฟฟ้าที่เหมาะสมตั้งแต่แรก โดย ณัฐภูมิ วิศวกรรม เรามีบริการออกแบบ ติดตั้งระบบไฟฟ้า พร้อมเลือกใช้งานอุปกรณ์ไฟฟ้าที่ผ่านการรับรองมาตรฐานสากล เพื่อความปลอดภัยในการใช้งานระยะยาว ดำเนินการโดยวิศวกรผู้เชี่ยวชาญ และทีมช่างมากประสบการณ์
ปรึกษาหรือสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมที่ ติดต่อเรา หรือโทร 098-291-4911 และแอดไลน์ @npeng
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Arc Flash
Q: Arc flash คืออะไร ต่างจากไฟฟ้าช็อตยังไง?
A: Arc flash คือ การอาร์กไฟฟ้าที่เกิดจากการลัดวงจร ปล่อยความร้อนสูงถึง 20,000 องศาเซลเซียสพร้อมคลื่นแรงดันระเบิด ส่วนไฟฟ้าช็อต คือ กระแสไฟฟ้าไหลผ่านร่างกายโดยตรง ทั้งสองอย่างอันตรายถึงชีวิต
Q: ตู้ MDB ทุกตู้เสี่ยงต่อการเกิดอาร์กไฟฟ้าหรือไม่?
A: ตู้ MDB ทุกตู้มีความเสี่ยงเพราะเป็นจุดรวมกระแสไฟฟ้าหลัก แต่ระดับความเสี่ยงขึ้นอยู่กับสภาพอุปกรณ์ การดูแลรักษา และการออกแบบ ตู้ที่ทำ PM สม่ำเสมอ ตรวจเช็กจุดเชื่อมต่อและความร้อนด้วยเทอร์โมสแกน จะลดโอกาสเกิดอาร์กได้มาก
Q: ควรตรวจเช็กตู้ไฟฟ้าเพื่อป้องกัน Arc Flash บ่อยแค่ไหน?
A: การตรวจด้วยตาเปล่าสามารถทำได้ทุกเดือน ส่วนการใช้เทอร์โมสแกนและทดสอบความต้านทานฉนวนควรทำปีละ 1–2 ครั้ง หากโรงงานอยู่ในพื้นที่ฝุ่นเยอะหรือความชื้นสูง ควรเพิ่มความถี่เป็นทุก 6 เดือน และให้วิศวกรตรวจรับรองระบบไฟฟ้าปีละครั้ง
Q: ถ้าเกิด Arc Flash ขึ้นต้องรับมืออย่างไร?
A: ตัดไฟที่แหล่งจ่ายหลักทันทีถ้าทำได้ อพยพคนออกจากพื้นที่และเรียกหน่วยกู้ภัย ปฐมพยาบาลผู้บาดเจ็บเบื้องต้น อย่าเข้าใกล้จุดเกิดเหตุเพราะอาจเกิดอาร์กซ้ำ จากนั้นติดต่อวิศวกรผู้เชี่ยวชาญในการตรวจสอบ และซ่อมแซมระบบ
Q: ชุด PPE ป้องกัน Arc Flash ได้ทั้งหมดหรือไม่?
A: ไม่ได้ ชุด PPE ช่วยลดความรุนแรงของการบาดเจ็บ แต่ไม่ได้กำจัดสาเหตุของ Arc Flash วิธีที่ควรให้ความสำคัญก่อนคือการลดหรือกำจัดความเสี่ยง เช่น การตัดไฟและทำให้อุปกรณ์อยู่ในสภาวะปลอดภัยก่อนทำงาน